السيد الطباطبائي ( مترجم : شيروانى )

347

ترجمه و شرح بداية الحكمة ( فارسى )

عدم - تعين نمىدهد . به عبارتى ، نسبت ماهيت كه امكان ذاتى دارد ، به وجود و عدم يكسان است و هيچ‌كدام برايش رجحانى ندارد . فرق ميان امكان استعدادى و امكان وقوعى حضرت علامه در پايان اين فصل ، به تفاوت ميان امكان وقوعى و امكان استعدادى اشاره كرده و مىفرمايند كه امكان وقوعى اعم از امكان استعدادى است ، زيرا امكان استعدادى فقط در امور مادى يافت مىشود ولى امكان وقوعى در مجردات نيز وجود دارد . دليل اختصاص امكان استعدادى به امور مادى آن است كه امكان استعدادى همان قوّه و استعداد تغيير و تبديل اشيا به يكديگر است ، و محلّ اين قوّه همان « ماده » مىباشد ، و لذا امكان استعدادى فقط در امورى يافت مىشود كه نوعى تعلق به ماده دارند و به اصطلاح ، « مادى » مىباشند . اما امورى كه مجرد از ماده‌اند ، فاقد هر گونه قوه و استعداد و قابليت تغيير و تحولى هستند ، و لذا امكان استعدادى چيزى در آنها وجود ندارد و امكان استعدادى خودشان نيز در چيز ديگرى نبوده است . اما همين امور مجرد به امكان وقوعى متصف مىشوند ، چراكه از وقوع آنها محالى لازم نمىآيد . بنابراين ، هرچه امكان استعدادى داشته باشد امكان وقوعى نيز دارد - و اين روشن است و نياز به اثبات ندارد - اما بعضى از چيزها ، مانند مجردات ، امكان وقوعى دارند ، - چون از وقوعشان محالى لازم نمىآيد و به عبارتى ، نه امتناع ذاتى دارند و نه امتناع غيرى - ولى امكان استعدادى ندارند ، چراكه مسبوق به ماده نبوده و يكباره پديد مىآيند .